رازهای شب یلدا 🍉 و فلسفه شب چله از کجا آمده است؟

در ایران و سرزمین‌های هم‌فرهنگ، شب آغاز زمستان را «شب چله» یا «شب یلدا» می‌نامند؛ شبی که با انقلاب زمستانی و طولانی‌ترین شب سال هم‌زمان است.

هزاران سال است که ایرانیان و بسیاری از مردمان دیگر، آغاز زمستان را با جشنی خاص همراه می‌کنند. نام‌ها متفاوت است، اما پیام همه یکی است: امید، روشنایی و دورهم‌بودن.
به‌دلیل دقت تقویم ایرانی، انقلاب زمستانی همیشه برابر با شامگاه ۳۰ آذر و بامداد ۱ دی است.

برخلاف باورهای امروز، نیاکان ما هرگز شب یلدا را نحس نمی‌دانستند. این جشن، نه برای رفع بدی، بلکه برای ستایش بازگشت نور به زندگی انسان‌ها برگزار می‌شد.

در آخرین روزهای پاییز، خورشید به پایین‌ترین نقطه خود در افق جنوب‌شرقی می‌رسد و روزها کوتاه‌تر می‌شوند. اما از لحظه آغاز زمستان، مسیر خورشید تغییر کرده و هر روز کمی بالاتر می‌آید؛ نتیجه‌اش بلندتر شدن روز و کوتاه‌تر شدن شب است.
به همین دلیل یلدا نماد پیروزی روشنایی بر تاریکی است.

از این شب به بعد، مسیر طلوع خورشید تغییر می‌کند و خورشید دوباره رو به بالا و به سمت نقطه انقلاب تابستانی بازمی‌گردد. این بازگشت تدریجی نور و افزایش طول روز، در باورهای مردم باستان به‌عنوان زمان زایش دوباره خورشید شناخته می‌شد؛ اتفاقی فرخنده و مقدس که آن را جشن می‌گرفتند.

در گذشته، آیین‌های بسیاری در این زمان برگزار می‌شد. مهم‌ترین آنها جشن شبانه‌ای بود که مردم تا سپیده‌دم بیدار می‌ماندند و طلوع خورشید تازه‌متولدشده را تماشا می‌کردند. حضور بزرگان و ریش‌سفیدان خانواده، نمادی از کهنسالی خورشید در پایان پاییز بود.
خوراکی‌هایی با رنگ سرخ مانند انار، هندوانه و سنجد نیز نماد خورشید و انرژی آن به شمار می‌رفت و یکی از اجزای جدانشدنی این شب بود.

بسیاری از آیین‌ها و ادیان نیز برای شب چله مفهومی مقدس قائل بودند. در آیین میترا یا کیش مهر، نخستین روز زمستان «خورِه‌روز» یا «روز خورشید» نام داشت و آن را زادروز مهر و آغاز سال نو می‌دانستند.
این مفهوم بعدها در تقویم میلادی نیز ادامه یافت؛ تقویمی که حدود چهار قرن پس از آغاز تاریخ میلادی شکل گرفت و بسیاری از عناصر آن برگرفته از گاه‌شماری میترایی است.
حتی در میان فرقه‌های مختلف مسیحیت نیز زادروز مسیح و جشن کریسمس در روزهایی نزدیک به انقلاب زمستانی قرار گرفته است؛ درست مانند تقویم‌های کهن ایرانی همچون تقویم سیستانی.

به روایت ابوریحان بیرونی، آغاز سال در تقویم کهن سیستانی از شروع زمستان بوده و نکته جالب این است که نخستین ماه سال در این تقویم «کریست» نام داشته است. برخلاف تصوری که بعدها شکل گرفت، در متون کهن منظور از «میلاد»، تولد مهر یا خورشید است نه میلاد مسیح؛ چنان‌که بیرونی در آثارالباقیه به این نکته اشاره می‌کند. نام‌گذاری نخستین ماه زمستان با عنوان «دی» به‌معنای دادار، آفریدگار نیز ریشه در باورهای میترایی دارد.

در میان خرمدینان، پیروان مزدک – قهرمان ملی ایران – نخستین روز زمستان «خرم‌روز» نام داشت و جایگاهی بسیار مقدس و شاد داشت. بازماندگان این سنت هنوز در برخی نقاط مانند پامیر و بدخشان (شمال افغانستان و جنوب تاجیکستان) دیده می‌شوند که تقویم‌شان از زمستان آغاز می‌شود. در تقویم کهن ارمنیان نیز نخستین ماه سال «ناواسارد» نامیده شده که با واژه اوستایی «نوسَرذه» به‌معنای سال نو هم‌ریشه است.

­

سرویس قابلمه 8 پارچه یونیک کد 8593

اگرچه جشن شب چله و «میلاد خورشید» در سنت رسمی زرتشتی پذیرفته نشده، اما امروزه بسیاری از زرتشتیان نیز این آیین را همانند دیگر ایرانیان برگزار می‌کنند. تنها نکته مورد بحث، یک شبه‌تقویم نوظهور است که برخی زرتشتیان از آن استفاده می‌کنند و شب چله را برابر با ۲۴ آذر می‌دانند؛ تاریخی که نه با حرکت طبیعت سازگار است، نه با گاه‌شماری دقیق ایرانی و نه با گفته‌های بیرونی. خود بیرونی از شب چله با نام «عید نود روز» یاد می‌کند؛ زیرا فاصله شب چله تا نوروز دقیقاً ۹۰ روز است.

امروزه نیز می‌توان تولد خورشید را درست همان‌گونه که نیاکان ما تماشا می‌کردند، مشاهده کرد. در دوران باستان، ایرانیان برای تشخیص زمان دقیق طلوع خورشید در نقاط مهم سالانه و تنظیم تقویم، بناهایی خاص می‌ساختند؛ که یکی از برجسته‌ترین آن‌ها چارتاقی نیاسر کاشان است. پژوهش‌ها ثابت کرده که این سازه با دقتی بی‌نظیر طراحی شده تا بتوان از درون آن رسیدن خورشید به مواضع سالانه و به‌ویژه نقطه انقلاب زمستانی – زمان زایش دوباره خورشید و آغاز سال نو میترایی – را مشاهده کرد.

چارتاقی نیاسر، یکی از معدود بناهایی است که «تولد خورشید» در آن به‌صورت کاملاً ملموس، دقیق و قابل مشاهده رخ می‌دهد. همین ویژگی در چارتاقی بازه‌هور در مسیر نیشابور به تربت‌حیدریه و نزدیک روستای رباط سفید نیز دیده می‌شود؛ هرچند امروزه دیواری الحاقی مانع عبور پرتوهای خورشید در آن شده است.

هر سال، در صبح زود روز انقلاب زمستانی، علاقه‌مندان باستان‌ستاره‌شناسی و دوستداران فرهنگ ایرانی در چارتاقی نیاسر گرد هم می‌آیند تا طلوع خورشید و لحظه نمادین تولد دوباره نور را نظاره‌گر باشند.